احیای بناهای تاریخی

  1. خانه
  2. chevron_right
  3. احیای بناهای تاریخی

 

مرمت معماری، شاخه‌ای از هنر معماری است که بر پایه شناخت و مطالعه بناها و بافت‌های تاریخی و آثار باستانی، به احیا کردن فضاهای تاریخی به لحاظ کالبدی، ساختاری و عملکردی می‌انجامد. این هنر که شاخه‌ای آمیخته از دانش، تکنولوژی، مهندسی و هنر معماری می‌باشد شامل شکل‌ها و سطوح گوناگونی از پژوهش و تحقیق در باب هنر و معماری تاریخی است و در مقیاس‌های گوناگونی می‌توان آن را تعریف و معنا کرد.

ريخي به لحاظ کالبدي، ساختاري و عملکردي مي انجامد. بناهاي موجود در بافت ها به لحاظ احراز هويت و تجلي فرهنگ و باورها و اعتقادات و رفتارها و مناسبات اجتماعي آن بافت از اهميت زيادي برخوردارند. در مقاله پيش رو به صورت نمونه موردي سراي همداني ها متعلق به دوره قاجار، واقع در بافت سنتي بازار قم، مورد مطالعه قرار گرفته است. بازار قم با توجه به اهميت يافتن روز افزون مذهبي، اجتماعي و اقتصادي شهر، در راسته بازار نو و در امتداد گسترش بازار کهنه به طرف دروازه عليخاني شکل گرفت و سراي همداني ها و چند سراي ديگر در قلب بازار نو شکل گرفت. بازسازي سراها به عنوان فضايي پرپتانسيل در شهر در قالب طرح راهبردي ساختاري و اتصال آن به بافت، در حفظ و احياي بافت تاريخي و حيات کالبدي بنا مي تواند موثر باشد. در بافت تاريخي بازار قم به عنوان يک سرمايه ملي (مادي و معنوي) چند سراي فعال و نيمه فعال وجود دارد. سراي همداني ها يکي از اين بناها مي باشد که ساختار باقيمانده بنا نيز در حال تخريب است. اين تحقيق، پس از شناخت بنا، به بررسي عارضه هاي ايجادشده و دلايل آن و درمان هاي احتمالي پرداخته و سپس طرح احياي بنا با توجه به قابليت هاي فضايي و کالبدي و با تعريف کاربري صحيح و در خور بناي مورد نظر ارائه شده است تا از اين طريق علاوه بر رفع نيازهاي جامعه و تغيير ديدگاه ساکنين بافت نسبت به بناهاي قديمي، موجبات حفاظت از بنا را نيز فراهم آورد. روش تحقيق اين نوشتار از جهت هدف: کاربردي و از جهت روش: توصيفي، تحليلي و روش گردآوري داده ها: کتابخانه اي و ميداني و روش تجزيه و تحليل: کيفي مي باشد.

مهم‌ترین مفاهیم به کار رفته در مرمت شامل نوسازی، بهسازی و بازسازی است که روی هم مداخله را معنا می‌کنند.

بهسازی

سلسله اقداماتی که به منظور بهبود کالبد در کوتاه‌مدت صورت می‌گیرد و شامل چهار اقدام تعمیرات، حفاظت، حمایت و استحکام بخشی بوده که روی هم مفهوم فیزیکی بهسازی را توان‌بخشی معنی می‌کنند.

نوسازی

مجموعه اقداماتی که ساختارهایی نو را به جای بناهای قدیمی می‌نشاند یا جلوه بسیار نو به آن می‌دهد.

بازسازی

به معنای بازسازی مکانیکی و بدون در نظر گرفتن ابعاد فکری و نظری نو پرداز یک وضعیت ساختاری معماری یا شهرسازی تخریب شده‌است.

یک مرمت که عبارت بود از حفاری بناهای دوران کلاسیک، سوار کردن اجزا و المان‌های آن‌ها و نیز فرم دادن به این بناها جهت بازدید سیاحان و مطالعه محققین که به آن مرمت علمی و آرکئولوژیک می‌گویند. بناهای نوع اول مربوط به دوران کلاسیک خصوصاً یونان و روم هستند بنابراین عملکرد آن‌ها در طی تاریخ عوض شده و فقط جهت مطالعه و تحقیق نگهداری می‌شوند.

نوع دوم مرمت که در آن مرمت‌کننده به خود اجازه می‌دهد قسمت‌هایی از بنا را که از بین رفته یا اصلاً وجود نداشته با فانتزی خود مجدداً در بنا به وجود آورد و بازسازی کند که به آن مرمت آرتیستیک یا هنری می‌گویند. بناهای نوع دوم مربوط به دوران گوتیگ و رنسانس و غیره می‌شوند.

تمیز و تشخیص و تقسیم‌بندی هدف‌ها و نیازهای بنیادی گونه گونی که محرک اصلی مرمت معماری اند، برحسب تفاوت‌هایی که با هم دارند به اتکاء تجارب موجود و مباحثی که کم یا بیش در کتب و نشریه‌های معتبر مربوط به مرمت معماری آمده‌اند، نمایانگر و روشنگر روش‌های شناخته، ثبات یافته و قابل تعمیم مرمت معماری‌اند.[۳] این تقسیم‌بندی عبارت است از:

مرمت حفاظتی

هدف اصلی آن نگهداری و حفاظت از بنا است. در مرمت حفاظتی میزان مداخله در شکل و شرایط موجود تا آن اندازه است که بتواند استمرار شباهت بنای مرمت شده را در وضع موجود آن نسبت به وضع پیشین اش به دست دهد. در این روش ادعایی بر انجام تصمیم فوق‌العاده‌ای چه فنی چه هنری فلسفی وجود ندارد.

بازسازی سبکی یا آناستیلوزی

به بازسازی سبک فضای معماری بناهای متعلق به زمان‌های بسیار دور گویند که میزان ویرانی آن‌ها به حدی زیاد است که از آن‌ها جز عناصر ساختمانی محدود به جای نمانده‌است. بناهایی مورد مرمت آناستیلوزی قرار می‌گیرند که نمایانگر وجود سبک یا شیوه معماری خاصی باشد و از طرفی تکمیل آن‌ها با کذب جلوه کند.

پاک‌سازی سبکی

ممکن میزان دخالت و تعداد عناصری یا بخش‌هایی که به بنای اصلی اضافه شده‌اند، از طرف مرمت‌کننده بعدی افراطی یا بی‌مورد تشخیص داده شود. در پی چنین برداشتی، آزاد کردن بنا از عناصری که نسبت به شکل اصلی ساختمان ناهمگن و اضافی تشخیص داده شود اقدام می‌گردد. حکم بر این که آنچه بعدها بر پیکره کالبدی بنا افزوده گشته یا از آن برگرفته شده و به شکل دگر با آن ترکیب شده، و باید از میان رود، در ادبیات مکتوب و معتبر نیم قرن اخیر، امری بسیار بحث‌انگیز و مردود دانسته می‌شود. در این سبک از بازسازی عملیاتی کاملا برعکس آنچه تاکنون گفته شد صورت می گیرد. به دین معنا که هر آنچه که به معماری ما مرتبط نباشد از آن حذف می گردد تا شکل واقعی خود در گذشته را حفظ کند. با بررسی کامل بنا قطعات و عناصر اضافه بنا حذف می گردد.

مرمت تکمیلی یا الحاقی

بازسازی بخش‌های از دست رفته بنای قدیمی به منظور تکمیل موجودیت کالبدی و کاربردی بنا و به خاطر شرکت دادن آن در زندگی عمومی محیط صورت می‌گیرد.

باززنده‌سازی یا مرمت تاریخی[ویرایش]

به این ترتیب که نقش تاریخی بنا تعیین‌کننده چگونگی مرمت خواهد بود. درعمل، این نوع باززنده‌سازی از راه در هم آمیختن آناستیلوزی، آزاد کردن بنا از بخش‌های غیر اصیل ونیز مرمت تکمیلی شکل می‌گیرد.

مرمت استحکامی

مداخله در وضع کالبدی بنا برای استحکام بخشیدن و تضمین پایداری مجموعه‌های ساختمانی صورت می‌گیرد.

 

مرمت جامع

در این نوع مرمت اقدامات برای برپایی و حفاظت و باززنده‌سازی بنا انجام داده می‌شود و ممکن است تمام سبک‌ها مورد استفاده قرار گیرد. در این نوع مرمت علاوه بر برپایی و نگهداری بنا، عملکرد و احیای ان بنا نیز اهمیت دارد

 

مطالعه، حفاظت، مرمت و احیای بناها، مجموعه‌ها، محوطه‌ها و بافت‌های تاریخی عرصه‌های مسکونی کشور، امری ضروری است. معماران و مهندسان که این امر بسیار فنی، فرهنگی و هنری را به عهده دارند، باید علاوه بر اشراف و تسلط لازم بر ابعاد تخصصی و مفاهیم امروزی حرفۀ خود، نظری هوشیارانه و عالمانه‌ به گذشته داشته باشند. فارغ‌التحصیلان مرمت و احیای بناهای تاریخی در واقع مهندسان معماری امروز هستند که فرا گرفته‌اند چگونه “امروز” را با بهره‌گیری از تجربیات “گذشته” برای “آینده” بسازند. افرادی که می‌توانند پلی بین معماری گذشته و آینده ایجاد کنند. این دسته از متخصصان، تاریخ را خوب می‌شناسند و می‌توانند آثار تاریخی را تجزیه و تحلیل کرده و بخوانند و مفاهیم وارزش‌های آن را استخراج و هوشیارانه به کار گیرند و با بیانی امروزی به جامعه معرفی نمایند. فارغ‌التحصیلان دوره کارشناسی مرمت و احیای بناهای تاریخی قادر خواهند بود به یاری اطلاعات و دانش عمومی، نظری و تحقیقاتی و تجربۀ عملی در مرمت و احیای هزاران بنای تاریخی که در اختیار واحدهای دولتی از قبیل سازمان میراث فرهنگی کشور است، نقش مؤثری داشته باشند. همچنین می‌توانند در برنامه‌ریزی برای مرمت بناهای تاریخی کشور و تعیین اولویت ‌های ضروری با هماهنگی مسئولین و دستگاه‌های مربوط مشارکت کرده و برحسب ضرورت در مورد کارهای اجرایی مرمت نیز سهیم باشند.

فهرست